Het Diepste Inzicht

Bewerking van een bijeenkomst met John Sherman in Ashland, Oregon op 9 mei 2006.

Ik heb niet zoveel op met spiritualiteit. Ik ben ook niet van plan ervaringen van dien aard op jullie over brengen — of ze nu gaan over ontwaken of vrede, verlangen of eeuwig geluk, oneindige liefde of wat dan ook. Ik ben trouwens ook niet geïnteresseerd in metafysische begrippen die verklaren hoe de kosmos in elkaar zit. Eigenlijk staat mijn interesse voor spirituele zaken op een laag pitje. Voor zover ik het uit eigen ervaring en die van mensen die ik in de laatste zeven jaar heb mogen ontmoeten kan bekijken, zijn we flink verwijderd geraakt van de eenvoudige waarheid die sinds mensenheugenis over en weer wordt verkondigd.

Het lijkt wel of het innig verweven is met de menselijke natuur om zich zover als mogelijk is te verwijderen van de meest elementaire waarheid. We zijn echt gek op onze gedachten; we zijn werkelijk verzot op het ons-gevoel in ons verstand. We houden er van op zoek te gaan naar plezier en hoeden ons vooral voor pijn. Zelfs in de spirituele arena zoeken we liever plezier dan pijn en verdriet. Er komt een tijd in ons leven dat we worden gegrepen door spiritueel verlangen, waardoor wereldlijke idealen als comfort en plezier, relaties, liefde, macht, roem enzovoort, zullen vervagen, omdat die ons tot dat moment geen soelaas brachten. Er zal een tijd komen dat wij zullen inzien dat die dingen voor ons geen enkele waarde hebben gehad, echt absoluut waardeloos en nutteloos zijn gebleken. Ik bedoel dat het best handig is om een aangename plek te hebben om te leven en leuke dingen om je heen te verzamelen en een fijne relatie te hebben, maar dat dergelijke zaken niet echt van doorslaggevende betekenis zijn voor ons gevoel van welbehagen, Het blijkt altijd net niet voldoende.

Dus, ondanks alles zijn we ontevreden. We hebben daarvan te lijden en laten ons gevoel van ontevredenheid afstralen op anderen om duidelijk te maken dat wij ervan overtuigd zijn dat onze mate van (on)tevredenheid altijd afhankelijk is van wat anderen doen of hebben, van wat wij willen hebben en vooral wat we (nog) niet wisten te bemachtigen. Ook al zijn we nog net niet zo gek om de hele wereld de schuld te geven van ons verdriet, we blijven ons verdrietig voelen temidden van onze welvaart. Dus veranderen we in spiritueel behoeftigen en worden vervolgens overstelpt door allerlei reacties, antwoorden, verklaringen en interpretaties die afkomstig zijn van de vaak volstrekt ongenuanceerde verhalen van al diegenen die de waarheid al hebben "gezien". Wat we uit die hoek te horen krijgen zijn vooral de commentaren op en over al die wonderbaarlijke ervaringen die mensen hebben meegemaakt tijdens hun verblijf in de nabijheid van reeds ontwaakte zielen; al hun verklaringen en interpretaties over hoe verlichting zich aandiende en wat wij vervolgens kunnen ondernemen en moeten doen om hetzelfde te ondergaan. Dat is zo ongeveer het eerste wat we horen en meemaken wanneer we het spirituele wereldje binnenstappen.

Ongelukkig genoeg is de waarheid echter dat al die lessen die we te horen krijgen en al die mooie en goede ervaringen die we zullen ondergaan, eigenlijk neerkomen op meer van hetzelfde dat we in ons hele leven reeds ondernamen: we zochten vertier en afleiding, probeerden pijn en verdriet uit de weg te gaan, wilden iets vinden dat ons zou kunnen helen, iets dat de wonden van gebrek en behoefte in ons hart zou doen genezen. En zoals altijd zijn we bereid alles aan te grijpen dat op ons pad komt. Dus we bezoeken spirituele cursussen en bijeenkomsten en we stellen ons open voor de energie van vrede en liefde, van geluk en harmonie en we voelen ons weer net zo tevreden als vroeger na het ontvangen van een loonsverhoging of bij het vinden van een leukere partner of een grotere auto.

Er was ooit een tijd dat we die al cadeautjes niet kregen en we weten natuurlijk ook wel dat er ooit een tijd zal aanbreken dat we ze niet meer zullen krijgen, maar desondanks blijven we ze najagen.

We zijn al tevreden met een niet al te gedegen uitleg over de werkelijkheid, of met een of ander metafysisch begrip, of iets over de manier waarop bewustzijn zich in de wereld manifesteert, maar de tevredenheid blijft niet lang hangen. Wij blijven maar snuffelen, speuren en graven naar de heldere en eenvoudige verklaring die we ooit kregen van hen die vertelden de waarheid te hebben gezien. En we stellen ons tevreden met alles wat maar uit de omgeving van die verlichte wezens komt.

Voor zover ik het kan bekijken hebben al die spirituele zaken in hun kern hetzelfde inzicht gemeen. Of we nu kijken naar de vergevorderde uitingen of de minder gevorderde, het blijft moeilijk om de vlam diep in de kern te ontdekken, omdat we zo worden afgeleid door de vertoningen eromheen; de zin, het geluid, het gevoel, de tegenzin en het verlangen. Dat neemt niet weg dat alle spirituele uitingen hetzelfde inzicht in hun binnenste, in het hart, hebben, dat erop neerkomt dat er nooit en te nimmer ergens twee dezelfde van te vinden zijn. Dat wordt heel vaak bedoeld met de uitdrukking: "alles is één", maar het is wel de  waarheid. Er is nergens, in geen enkele wereld of sfeer, een enkele afgescheiden entiteit te vinden.

Dit is een prachtig inzicht en het geeft je een goed gevoel als je erover nadenkt en het probeert te beseffen. Geen twee; alles is één, er bestaat geen afgescheidenheid. We zouden maar al te graag willen dat het zo was, maar onze werkelijke ervaring van de wereld om ons heen logenstraft die wens onmiddellijk. Onze ervaring zegt ons dat er alleen maar afgescheidenheid en scheiding bestaat; dat alles losstaat van elkaar, dat de wereld bestaat uit een grote verzameling van botsende entiteiten en tegengestelde belangen waarover voortdurend dient te worden onderhandeld en gestreden. Hoewel we erg veel ophebben met het gevoel dat alles en iedereen hetzelfde is — en we dat ook overal zouden willen verkondigen — komt er maar geen eind aan het gebrek, de behoefte, de agressie en het(zelf)verraad in deze wereld. Het inzicht van de eenheid van alles wordt op die manier ook weer zo'n gegeven waar we ons aan kunnen vastklampen en waarop we onze tanden kunnen stukbijten.

Er bevindt zich in de diepe kern van al die spirituele uitdrukkingsvormen nog een ander inzicht. De oorzaak van al ons verdriet en ons lijden, van alle haatdragende en moorddadige bedoelingen, van alle verwarring en alle behoefte komt neer op dit inzicht: wij zijn niet wie we denken te zijn. Wij worden geregeerd door een foutief beeld over onze natuur, ons karakter en dat waanidee, die verkeerde voorstelling van zaken, is zo diep in ons bewustzijn verankerd, dat het de waarachtige drijfveer is van het individuele menselijk bewustzijn en het menselijk gedrag. Die misvatting komt neer op de veronderstelling dat we denken te weten wie we zijn en dat wie we zijn het verhaal is dat we ons al vanaf onze vroegste jeugd herinneren.

Dat verhaal is echter opgebouwd uit feiten uit onze herinnering. Het is onze eigen geschiedenis die gebaseerd is op wat we vroeger hebben gedaan, op wie onze ouders waren, op onze seksuele, religieuze of politieke voorkeur, op hoe we over bepaalde dingen denken en dachten, op wat we goed hebben gedaan en fout,  op hoe we over anderen denken, op de hoeveelheid diploma's die we hebben behaald of juist niet, en op de manier waarop we zijn grootgebracht door onze ouders, grootouders, leraren en anderen die in onze kinderjaren en adolescentie een invloedrijke rol hadden, maar ook op  herinneringen die te maken hebben met welke gedachten ons tot nut zijn en welke weer niet of niet meer, op wat volgens ons als positief of negatief bestempeld dient te worden en ga zo maar door. Een bonte verzameling van allerlei factoren die ons hebben gemaakt tot wie we nu zijn en die je graag of minder graag begint te vertellen als wordt gevraagd: "wie ben jij?"

Er bestaat volgens mij geen enkele spirituele oefening, of dat nu meditatie, affirmatie, mantra zingen of therapeutische praktijken zijn, die ons kan bevrijden van die fundamentele misvatting over het verhaal over onszelf. Alle oefeningen worden op den duur weer zelf onderdeel van het vervolg op het verhaal, worden op zich weer een nieuw verhaal over ons. Alles wat we bereiken en doen is een aanvulling op ons eigen verhaal. Al onze mislukkingen worden eraan toegevoegd, net zoals al onze overwinningen. Alles wat we op basis van onze eigen inzichten zouden moeten veranderen, of juist willen behouden, wensen te verzachten of willen ontkennen, al dat soort dingen maken deel uit van het verhaal. Zelfs als nodig mocht blijken het verhaal zelf of een gedeelte ervan te verzwijgen, te verloochenen of uit de wereld te helpen, wordt dat een aanvulling op het verhaal over onszelf.

Voor de meesten van ons stopt het hier. Zij vragen zich regelmatig af wat er gedaan kan worden aan dat onophoudelijke lawaai in ons hoofd. Daarom gaan we op zoek. Dat blijkt niet zo moeilijk te zijn als we in eerste instantie konden opmaken uit onze spirituele ervaringen en begripsvorming. De waarheid is dat het verhaal en de niet aflatende herrie die dat creëert eindeloos blijven doorgaan,  even stoppen, weer verder gaan en dan weer even stoppen. We denken echter toch manieren te kunnen vinden om het te laten ophouden wanneer we dat willen. We vinden meditatie-oefeningen, leraren, lessen en leringen waardoor we de rust in ons hoofd hervinden, maar die rust is natuurlijk van voorbijgaande aard. Mijn geest is nu in ruste, want ik heb geen enkele gedachte, maar ik weet, en dit is op zich al weer een gedachte in mijn hoofd, dat op het volgende moment die hele maalstroom zich weer in alle hevigheid over mij kan uitstorten. Ik weet dat zeker, omdat het mijn ervaring is en niet omdat iemand mij dat heeft verteld. Ik heb perioden gekend waarin mijn geest absoluut stil was, maar ze duurden nooit lang. Het volgende wat ik weet is dat ik me omdraai en weer hier ben. Ik vraag me dan af wat ik nu weer eens kan verzinnen. Wat moet ik doen? Wat betekent het eigenlijk als het stil is in mijn hoofd? Hoe kan ik dit deel laten uitmaken van mijn ontwakingsproces? Hoe kan ik dit laten voortduren?

Het verlangen om de geest voor eens en voor altijd het zwijgen op te leggen is misschien wel het meest voorkomend van alle wensen die we hebben wanneer eenmaal een bepaald bewustzijnsniveau is bereikt. We weten van het bestaan van allerlei praktijken die het ego kunnen uitschakelen, want dat is eigenlijk wat we willen. We willen dat het ego weggaat, want het ego vormt nou eenmaal al die gedachten, al dat gedoe en alle onzin over willen en niet kunnen krijgen. Dus willen we dat het ego verdwijnt; we willen dat onze gedachten weggaan. We doen aan allerlei oefeningen en cursussen mee die maar beloven ons te helpen bij het vinden van die rust, die stilte. Maar ze beloven niet het conflict op te lossen dat volledig ten grondslag ligt aan wat ik ben. Ik weet dat ik dit eindeloze conflict ben, deze eindeloze gedachtenstroom die tot mijn dood zal voortduren. Ik ben me er ook van bewust dat wanneer ik het ego om zeep wil helpen, ik het ben die dat wil. evenzo geldt dat wanneer ik mijn geest stil wil laten worden, ik het ben die dat wil.

We stellen over het algemeen geen vragen bij de "ik" die het ego wil vernietigen, de "ik" die stilte in zijn hoofd wil, die vrede wil en hunkert naar de zoetheid van de spirituele ervaring. Ik weet wat ik wil en ik weet ook waar ik vanaf wil, maar ik heb er geen idee van wat ik ben. Nou ja, indien ik werkelijk spiritueel ben heb ik ontegenzeggelijk een heleboel ideeën over wat ik ben — ik ben oneindig bewustzijn, ik ben oneindige liefde, ik ben de leegte, ik ben de Boeddhageest, ik ben niets.

Al mijn problemen, al mijn wensen voor een rustige geest op momenten dat die weer eens rusteloos is, mijn verlangen naar stilte, naar liefde, openhartigheid en een leeg hoofd zijn gebaseerd op dat ene verkeerde geloof over wat ik ben. Net zoals al mijn inspanningen om geluk te vinden in de materiële wereld daarop berusten. Als wat ik wil en wens ook maar iets te maken heeft met de aard van mijn gedrag of mijn gedachten,  met mijn ervaringen of mijn aspiraties — feitelijk met alles wat met mij te maken heeft — dan is het absoluut zeker dat de uitkomst verdriet, ellende en afschuw van mezelf zal zijn.

Ons wordt verteld dat we de vreugde zelf zijn. We zouden het bewustzijn zelf zijn. Er wordt ons voorgehouden dat we eeuwigdurend en blijvend zijn, het stralend aangezicht van bewustzijn dat nooit verandert, nooit beweegt, nooit lijdt en nooit lijden veroorzaakt. We proberen dat te bereiken. Er wordt ons verteld dat al onze problemen afstammen van de verkeerde voorstelling van wat wij zijn en dus proberen we snel iets anders te worden. We trachten een ander geloof aan te nemen over wat we zijn en 'klaar is Kees'.

Dit is het opmerkelijkste aan de verschijning van Ramana Maharshi op dit moment in ons leven en op dit moment in de geschiedenis van de mensheid. Hij had geen interesse in wat de mensen doen. Hij wilde het handelen van de mensen niet veranderen. Hij vertelde Papaji (zijn belangrijkste leerling – vert.) nooit om op te houden 's morgens om twee uur op te staan en te bidden voor Krishna; hij zei hem nooit dat die praktijken zonde van de tijd waren en geen enkele bijdrage leverden behalve dan dat Papaji er zelf rusteloos, moe en slaperig van werd. Hij vertelde zijn bezoekers nooit dat hun pranayama- of mantra-oefeningen verkeerd waren. Wanneer hij het idee had iemand te kunnen helpen deed hij dat onmiddellijk. Als hij mensen kon helpen met het beoefenen van pranayama liet hij dat niet na, maar hijzelf was er hoegenaamd niet in geïnteresseerd. Hij had maar een ding voor ogen, voor zover ik dat kan bekijken. Hij wilde ons ervan doordringen een moment te stoppen en uit te vinden wat we zijn.

Ramana zag duidelijk dat de enige oplossing voor het probleem van de foutieve perceptie van wat ik ben, alleen maar de absolute waarheid kan zijn over wie ik ben. Er is geen andere oplossing van het probleem van het menselijk bestaan behalve de waarheid over wie ik ben. Al het andere doet er niet toe. Al het andere maakt het allemaal een beetje gezelliger en leuker en dat is prima. Dat is geen enkel probleem. Dat hoef je ook niet overboord te zetten of te veranderen. Prima zo. Maar het je zal niet geven wat je ervan verwacht. Geen enkele spirituele verwachting zal ons brengen wat we ervan verwachten. Slechts de waarheid geeft ons dat. Anders niet.

De eenvoudige en naakte waarheid over wat ik ben roeit het verkeerde geloof met wortel en tak uit. Het zal het verhaal niet noodzakelijkerwijs veranderen, het laat het verhaal ook niet verdwijnen en het brengt ook geen transformatie van het verstand teweeg,  hetgeen op zichzelf al niets anders is dan een gedachtepatroon. Het verandert hoegenaamd niets aan mijn voorgeschiedenis, maar het vernietigt het valse geloof dat eraan ten grondslag ligt, de bron en de eindeloze, niet aflatende drijfveer van mijn overtuiging dat ik iets wil bezitten dat ik nog niet heb. Het zal geen verlichting brengen. Het bezorgt geenszins zelfverwerkelijking. Alles wat hier aan de orde is heeft te maken met de waarheid over wat ik ben, de werkelijkheid en het ware karakter ervan.

We hebben al heel wat te horen gekregen over wat onze werkelijke aard zou zijn: 'We zijn bewustzijn, we zijn liefde, we zijn geluk, we zijn vrede en we zijn vrijheid". Niets ervan is waar. Het zijn allemaal slechts woorden en gedachtespinsels en ze maken deel uit van het verhaal van mij. Niets ervan is waar. Niets van wat er ooit over mij is verteld, is waar. Het kan misschien handig zijn, soms kun je er wel gebruik van maken, of juist niet. Het kan zelfs van pas komen bij het aanjagen van de vlam van de wens om de waarheid te weten te komen. Maar het is niet waar.

Weten wat je bent is makkelijk. Misschien is dat een te zwaar woord. Weten wat je bent is wat je bent. Je bent hier. Ik durf te wedden dat er niemand op basis van redenatie, filosofische of metafysische handigheidjes, durft te ontkennen dat hij hier is. Geen mens op deze planeet kan zeggen "ik ben niet". Ik zou kunnen zeggen 'ik ben leegte" of  "ik ben niets", maar "ik ben niet" ligt buiten mijn vermogen. Ik zou kunnen zeggen "jij bent niet" en dat is dan relatief gemakkelijk en gestoeld op spirituele beginselen. "Jij bent niet", want als jij wel bent moet er een verklaring zijn voor het feit dat er sprake is van afgescheidenheid. Met de uitspraak "jij bent niet" kan ik wel leven. "Jij bent een illusie die in mijn bewustzijn opduikt."

Er is daar niets, maar ik ben. Zonder enige vorm van twijfel, ben ik. En geen mens ter wereld is in staat deze werkelijkheid en waarheid te ontzenuwen of te ontkennen.

Om te beginnen raad ik je aan deze waarheid onder ogen te zien. Je kunt je op dit moment bewust worden van het gevoel wat het is om hier te zijn. Je hoeft het niet onder woorden brengen, maar je kunt het wel voelen. Wat zorgt ervoor dat je er zo zeker van bent dat jij hier bent? Wat is je ervaring die het onmogelijk maakt te ontkennen dat je bestaat? Dat ben jij, dus dat is makkelijk. Iedereen kan dit ervaren en dat is precies waar het zelf-onderzoek van Ramana over gaat. Het is die voortdurende herhaling van bewuste aandacht voor de simpele en ondefinieerbare werkelijkheid die ik ben.

Dat is alles wat ervoor nodig is. Overigens niet op de manier waaraan we gewend zijn geraakt bij het horen van een dergelijke uiteenzetting. We hebben namelijk een sterk verlangen naar een eindoplossing. We hongeren ernaar dat alles voor altijd en eeuwig in orde komt en met dat verlangen stappen we ook de spirituele wereld binnen. We hebben ergens horen zeggen dat het mogelijk moet zijn om gewoon te ontwaken en dan is alles voorbij. Al het willen, de behoefte, de agressie en alle waanzin is dan over. We hebben ergens vernomen om, al is het maar voor even, op de plek te verblijven waar alleswat we weten niet waar blijkt te zijn of gewoon verdwenen of opgehelderd is, hetzij door je met ijver en toewijding te storten op meditatieve oefeningen, hetzij door je open te stellen voor de energie van een of andere goeroe, of gewoon doordat je getroffen wordt door een bliksemschicht uit de hemel. We willen zo wanhopig dat het allemaal waar is, ondanks onze levenslange ervaring die vertelt dat het eigenlijk een kinderachtige en onvolwassen wens is. De verwachtingen die we koesteren zijn dwaas.

Dat we willen dat deze spontane manier van ontwaken bestaat, komt voort uit ons krachtige geloof dat wat we zijn overeenkomt met het verhaal over onszelf. Als ik inderdaad de plot ben van "degene die heeft geworsteld en verloren en de persoon ben die alles nastreefde en niets kreeg", dan rest mij niets anders dan te zorgen dat het waardeloze verhaal over mezelf zo snel mogelijk bijgesteld wordt om ervoor te zorgen dat al mijn spirituele aspiraties toch nog vrucht afwerpen. Gelukkig bevatten al die spirituele tradities in hun kern nog iets bijzonders en dat is dat je alles wat je wilt hebben, al bent, precies zoals je bent. Los van je verhaal ben jij de waarheid al. Jij bent de vreugde en de alomtegenwoordige,  onvoorwaardelijke liefde, zonder dat dit ook maar iets met jouw verhaal te maken heeft.

© 2008 John Sherman. Alle rechten voorbehouden.

Vertaling uit het Amerikaans door Jan P. Smith, Zoetermeer, Nederland

Terug